فرهنگ و هنر 
معماري دوره سلجوقيان
معماري دوره سلجوقيان از استحكام و زيبايي خاصي برخوردار بوده است و گرچه حدود يك هزارسال از آن روزگار ميگذرد ولي بناهاي باقي مانده از آن دوران نشان دهنده مهارت استادكاران و آگاهي آنان از شيوههاي مختلف معماري است. شكوفايي هنر معماري در اين دوره بيشتر مديون آرايش و ثبات سياسي قلمرو سلجوقيان بود كه در سايه آن هنرمندان توانستند آثار باشكوه متعددي به وجود آورند. وجود وزيري دانشمند چون خواجه نظامالملك نيز در دستگاه حكومتي سلجوقيان باعث رونق معماري ايراني شد. وي مدارس و مساجد زيادي در شهرهاي بغداد، نيشابور، مرو و ري تأسيس كرد و تقريبا از همان زمان بود كه نحوه ساخت مدارس از مساجد دچار تفاوتهاي عمدهاي گشت.
معماري دوره سلجوقي تفاوت عمدهاي با دوره پيش از خود دارد به اين معنا كه در اين دوره بناهاي مربوط به مقابر و منارهها به موازات مساجد پيشرفت نمود و سبك جديدي از معماري مساجد ظهور يافت. اين سبك كه از اين زمان به بعد به عنصري مهم در معماري اسلامي بدل گشت به صورت شيوه چهار ايوان در نظر گرفته ميشد كه ايوان روبروي محراب بزرگتر از بقيه اجزاء بود. مساجد دوره سلجوقي تلفيقي از چهار عنصر اصلي بود كه اين عناصر عبارت بودند از مكان مركزي وسقف، گنبد، ايوان و صحن. از وجوه تمايز معماري اين عهد ايوانهاي پهن و بزرگ مساجد است كه با ديوارهاي ضخيم محافظت ميشده است.
استفاده از آجر به جاي سنگ و ايجاد نقشهاي هندسي در آجر كاري بناها و نقش اندازيهاي آجري از ويژگيهاي برجسته معماري اين دوران به شمار ميرود. بهرهگيري از آجر لعابدار و كاشي براي تزئينات داخلي و خارجي بنا نيز از اين دوره شكل گرفت. از مهمترين نمونههاي معماري اين دوره مسجد جامع اصفهان است كه آن را آغاز سبك هنر معماري سلجوقي دانستهاند. اين مسجد براساس سبك جديد چهار ايواني سلجوقي احداث گشته و شبستان آن با گچبريهاي بسيار زيبايي تزئين شده است. ديوارهاي مسجد نيز با تزئينات آجري، گچ و كاشي مزين شدهاند كه هر يك از لحاظ هنر معماري بسيار چشمگير ميباشند. در اين بنا حدودا 30 كتيبه تاريخي وجود دارد. از بخشهاي بسيار زيباي مسجد جامع گنبد خرگه است. ارتفاع اين گنبد 20 متر و قطر آن حدود 11 متراست. گنبد خرگه از كاملترين نوع گنبد مساجد اين دوره محسوب ميگردد و از ديدگاه ايستايي فرم آن با شكل رياضي گنبد كامل مطابقت دارد.
از ديگر ابنيه مهم سلجوقي مسجد جامع اردستان است كه آن نيز مطابق با مسجد جامع اصفهان به صورت چهار ايواني احداث گشته و تزئينات زيباي گچبري و آجركاري آن به ويژه در شبستان جنوبي بسيار جالب توجه است.
مسجد جامع گلپايگان و مسجد جامع زواره از ديگر مساجد معروف اين دوره هستند.
جداي از مساجد، ساختمانها و ابنيههاي ديگري نيز در شمال شرق ايران و در ايالت خراسان وجود دارند كه در اين عصر احداث شدهاند و از لحاظ تاريخ معماري ايران در زمره آثار مهم باستاني ميهن ما به شمار ميروند. كاروانسراي رباط شريف از جمله اين ابنيه است كه در ناحيهاي كاملا بياباني بر سر جاده نيشابور به مرو اجداث شده و به رباط شريف معروف است. اين بنا از بيرون قلعه بزرگي با ديوارهاي ساده بلند و باروي محكم و سر در زيبايي به صورت دو طاق نماي تودر تو است.طاق نماي بيروني آن نيز نواري از آجرهاي برجسته با كتيبه كوفي گچبري است. داخل كاروانسراي رباط شريف با طرحهاي بديعي از آجرهاي كله و خوابيده تزئين شده به طوري كه از برجهاي پيشين مانند برج علمدار دامغان و مناره ساوه متمايز ميشود. اين كاروانسرا تاكنون پابرجاي مانده است كه حاكي از استحكام مباني آن است.
آرامگاه سلطان سنجر سلجوقي از ديگر نمونههاي زيباي معماري سلجوقي است كه دانشمندان و باستانشناسان آن را باشكوهترين بناي اين دوره دانستهاند. اين مقبره اطاقي است موقر و سنگين به شكل مكعب با گنبد كاشي كاري آبي رنگ به بلندي 27 متر. شبكه دندههاي تودرتو كه در داخل مقبره ديده ميشود ظاهرا بار گنبد را تحمل ميكند ولي در واقع احتمالا بيشتر جنبه تزئيني دارد تا ساختاري. ديوارهاي آرامگاه سنجر با نوعي ساروج خاص دوره سلجوقي اندود شده كه اين ساروج در بندكشي آجرها هم به چشم ميخورد. اين مقبره آخرين نمونه معماري سلجوقي است و در حال حاضر در شهر مرو در جمهوري ازبكستان قرار دارد.
منابع:
1- پوپ، آرتور: معماري ايران، ترجمه غلامحسين صدري افشار، تهران، فرهنگان، 1366.
2- گشايش، فرهاد: تاريخ هنر ايران و جهان، تهران، عفاف، 1378.
3- پيرنيا، كريم: شيوههاي معماري ايران، تهران، مؤسسه نشر هنر اسلامي، 1369.