فرهنگ و تاریخ حکومت ها و سلطنت ها سلسله هخامنشيان
سلسله هخامنشيان
هخامنشيان يكي از سلسلههاي بزرگ ايران در عهد باستان است كه از سال 559 تا 330 ق.م بر ايران زمين حكمفرما گشت. جد بزرگ هخامنشيان هخامنش سر كرده پارسي بود كه در سال700 ق.م بر ايالت پارس دست يافت و دولت كوچكي در اين منطقه تشكيل داد. مؤسس سلسله هخامنشي كوروش بود كه به فاصله 5 نسل به هخامنش ميرسيد. وي نوه دختري پادشاه ماد و فرزند كمبوجيه حاكم ايالت پارس ياانشان بود و موفق به انقراض دولت پادشاهي ماد گرديد. كوروش سپس بابل وليديه و چند دولت كوچك ديگر را ضميمه پادشاهي خود كرد و پادشاهي بزرگ هخامنشي را بوجود آورد. پس از كوروش فرزندش كمبوجيه به پادشاهي رسيد; وي در پي گسترش امپراطوري بود و لذا درصدد حمله به مصر برآمد ولي پيش از آن برادر جوان خود به نام برديا را به قتل رساند. كمبوجيه پس از فتح مصر و در حالي كه اين لشكركشي سه سال به طول انجاميد در راه بازگشت كشته شد و فردي به نام اسمرديس (بردياي دروغين) به جاي او بر تخت نشست و كشور را در هرج و مرج فرو برد. سرانجام داريوش كه يكي از بستگان كمبوجيه بود بر عليه اين فرد قيام كرد و با قتل او به پادشاهي ايران دست يافت. در دوره سلطنت داريوش ايران به منتهاي وسعت خود رسيد به گونهاي كه امپراطوري هخامنشي تبديل به پادشاهي وسيعي شد كه از هند و پامير تا درياي آدرياتيك (ازغرب به شرق) و از كوههاي قفقاز تا سواحل درياي عمان و خليج فارس (از شمال به جنوب) امتداد داشت و بزرگترين پادشاهي جهان متمدن آن عصر محسوب ميشد.
داريوش در عهد پادشاهي خود درگير يك سري جنگهاي خارجي با يونانيان شد كه در نهايت منجر به شكست ايرانيان گشت. جانشين وي خشايارشا نيز در همين نبردها دخالت جست كه باز هم شكست لشكريان هخامنشي شد. دوره بعد از خشايارشا دوران افول پادشاهي هخامنشي بود و پادشاهان بعد از وي اردشير اول، داريوش دوم، اردشير دوم، اردشير سوم فاقد قدرت و كارآيي شاهانپيشين بودند. پادشاهي ايران نيز به علت دخالتهاي نارواي زنان حرمسرا، خواجهگان و سردارانايالات مختلف دچار ضعف و انحطاط تدريجي شد كه در نهايت در عهد داريوش سوم باعث فروپاشيدگي و از بين رفتن اين امپراطوري معظم گشت.
در مجموع ميتوان گفت شاهان دوره آخر سلسله هخامنشي دچار تجملات و ماديات شده و به جاي حفظ پادشاهي و اداره امورات كشور غرق در اختلافات داخلي و درگيريهاي دروني شدند. در اين شرايط دشمنان داخلي و خارجي نيز از اين فرصت استفاده كردند و نظم و انسجامي كه كوروش و داريوش بنيان نهاده بودند دچار انحطاط شديدي شد. سرانجام اسكندر مقدوني با سپاهي معدود به ايران حمله كرد و در كمال بهت و ناباوري موفق به سرنگوني اين دولت عظيم گشت.
پادشاهي هخامنشي دولتي جهاني بود كه دهها ملت با آداب و رسوم، خط، فرهنگ و زبان مختلف را در بر ميگرفت. پادشاه حاكم بر كل امورات لشكري و كشوري بود و در هر يك از مناطق كشور يك خشترپاون يا ساتراپ حكومت ميكرد. جداي از استانداران، هفت خانواده مهم نيز در اين كشور وجود داشتند كه جزو طبقه ممتاز محسوب ميگشتند. شالوده اين پادشاهي را كوروش بنا نهاد و داريوش هخامنشي به اوضاع اجتماعي اقتصادي آن انسجام حيرت انگيزي بخشيد كه بيش از دويست سال پا برجاي ماند. مهمترين اقدامات داريوش سومين پادشاه بزرگ اين سلسله استانبندي ايران، ايجاد شاهراههاي بزرگ، ايجاد سيستم پست و خبر رساني، وضع عادلانه ماليات، رواج سكه و پول واحد،تدوين قوانين اخلاقي و ديني خاص هر ملت، ترويج كشاورزي، ابداع خط ميخي و تشكيل ديوان بود.پايتخت هخامنشيان عبارت بود از شوش مركز كشوري، بابل پايتخت زمستاني و همدان پايتخت تابستاني. تخت جمشيد نيز استراحتگاه باشكوه شاهان به شمار مي رفت. جامعه هخامنشي به پنجطبقه:
1 - فرمانروايان 2 - جنگيان 3 - كشاورزان و پيشهوران و كارگران 4 - پيشوايان ديني 5 -بندگان و وابستگان تقسيم ميشد ولي اين وضعيت طبقاتي به شدت مرزبندي طبقاتي دوره ساساني و سيستم كاست هندوستان نبود و افراد بر حسب لياقت و شايستگي ميتوانستند به طبقات بالاتر نيز راه يابند.
ايران در عهد هخامنشي به اوج وسعت و عظمت خود رسيد و هنرمندان ايران در رشتههايمختلف صنعت، فلزكاري، زرگري، پارچه بافي، مجسمه تراشي، معماري و... به پيشرفتهاي شگرفي نائل آمدند.
منابع:
1- بيات، عزيزا... : ناريخ مختصر ايران، تهران، دانشگاه ملي ايران، 1356.
2-هوار، كلمان: ايران و تمدن ايراني، ترجمه حسن انوشه، تهران، اميركبير، 1363.
3-سايكس، سرپرسي: تاريخ ايران (2 جلد)، ترجمه فخر داعي گيلاني، تهران، دنياي كتاب، 1363.
4- گيرشمن، رمان: ايران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معين، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي،1364.
5-سپهر، هدايتا...: فهرست اسامي سلاطين ايران، تهران، بيجا، 1326.
6- ولز، ه. چ: كليات تاريخ (دورنمايي از تاريخ و زندگي آدمي از آغاز تا 1960 ميلادي)، ترجمه مسعودرجبنيا، تهران، ترجمه و نشر كتاب، 1351.