فرهنگ و هنر 
معماري دوره صفويه
معماري ايران در دوره حكومت سلسله صفويه به اوج رونق و كمال خويش رسيد و سبك معماري اين عهد از جهات بسيار در طول تاريخ معماري ايران بعد از اسلام منحصر به فرد شمرده شده است. در اين دوره بناهاي باشكوه فراواني از جمله كاخها، مساجد، بازارها، پلها و كاروانسراها با رعايت كامل جزئيات ساختمانسازي احداث گشت. اين بناها كه بسياري از آنها به سبب قدمت واستحكام همچنان سالم و پابرجاي ماندهاند از شكوفايي اين هنر در عهد صفويه حكايت ميكنند.
در اين دوره سبك معماري قديم ايران مجددا احياء شد و ساختمانها عمدتا مطابق نقشه چهارايواني احداث ميشدند. تزئينات اين بناها نيز بصورت كاشيكاري معرق و كاشيهاي هفت رنگ صورت ميگرفت. در عهد صفويه كاشيكاري رونق فراواني يافت و تقريبا تمام اجزاء مساجد نظير گنبد،ايوان، طاقنما، سردر ورودي و حتي منارهها با كاشيهاي بسيار زيباي رنگي تزئين ميشدند. استفاده از خطاطي و خوشنويسي بر روي كاشي نيز رواج داشت و هنرمندان و خطاطان اين دوره شاهكارهاي مسحور كنندهاي را بر در و ديوار مساجد نقش كردند. در سبك معماري صفوي اصل بزرگي مقياس ساختمانها كه در معماري عهد تيموري رواج داشت تداوم يافت; اين ويژگي بخصوص در بناي مسجد امام اصفهان و حرم مقدس امام رضا(ع) در مشهد به خوبي مشهود است.
از ديگر ويژگيهاي معماري اين عصر عدم توجه به تزئينات خارجي ساختمانهاست. بسياري از ابنيه اين دوره از جهت نماي خارجي با خشتهاي كاشي منقوش به رنگهاي نسبتا كدر پوشيده شدهاند; بيشتر ساختمانهاي مشهور اين عهد نيز فقط در نماي اصلي تزئين گشتهاند و ساير ابعاد اين ساختمانها فاقد تزئينات است.
از قديميترين آثار معماري صفويه ميتوان مسجد علي در اصفهان را نام برد كه داراي نقشه چهار ايواني است و ايوان جنوبي آن بزرگتر از ساير ايوانهاست. شبستان گنبددار مسجد نيز در پشت ايوان جنوبي قرار دارد. مسجد شيخ لطفا... و مسجد امام از زيباترين ابنيه اين دوران ميباشند. مسجد شيخ لطفا... از نظر تناسب شكل و زيبايي طرح و نقش و رنگ آميزي و كاشيكاري در ميان آثار عصر صفوي كم نظير است. گنبد اين مسجد مزين به كاشيكاري معرق و نقوش اسليمي است و روشنايي داخل مسجد بوسيله روزنههايي كه در اطراف گنبد به فواصل منظم تعبيه شده تأمين ميگردد. مسجد امام از ديگر شاهكارهاي معماري صفوي است. اين مسجد نيز داراي نقشه چهار ايواني است و به سبب كاشيكاري و تزئينات داخلي آن شهرت زيادي دارد. گنبد مسجد امام دو جداره است و ارتفاع آن از سطح زمين حدود 54 متر است. منارههاي مسجد با ارتفاع 48 متر و خطوط مارپيچ تزئيني از ديگر بخشهاي زيباي اين مسجد به شمار ميآيد. كاشيهايي كه در مسجد امام بهكار رفتهاند عموما معرق و هفت رنگ ميباشند. در دوره صفوي به جز مساجد بناهاي مجلل فراواني نيز احداث شدند. از جمله اين ابنيه زيبا و باشكوه ميتوان به مدرسه چهار باغ، كاخ چهلستون، كاخعالي قاپو، پل خواجو، پل ا... وردي خان، كاخ هشت بهشت، كاروانسراي شيخ علي خان و كاروانسراي مادرشاه اشاره كرد. ميدان زيباي نقش جهان از ديگر شاهكارهاي معماري اين دوره است كه به دستور شاه عباس اول در طول و عرض تقريبي 507 و 158 در مركز شهر اصفهان تأسيس گشت.
احداث پلهاي عريض و پهناور بر روي رودخانه زاينده رود از ديگر جلوههاي معماري اين دوره است. سي و سه پل و پل خواجو كه هر دو در داخل شهر اصفهان قرار دارند اوج پيشرفت معماران صفوي در احداث اينگونه پلهاي مستحكم و استوار را بيان ميدارند. سدسازي و احداث تونل نيز دراين دوره رواج داشت و سد بند فريدون در 85 كيلومتري جنوب شرقي مشهد با ارتفاع 36 متر و طول85 متر از سدهاي مهم صفويه به شمار ميرود. عمليات اتصال آب كوهرنگ به زاينده رود كه امروز از طريق تونل كوهرنگ انجام ميپذيرد نيز در دوره صفويه آغاز شده بود و اين تونل عظيم به دستور شاهان صفوي پيشرفتهايي حاصل نمود.
منابع:
1 ـ پوپ، آرتور: معماري ايران، ترجمه غلامحسين صدري افشار، تهران، فرهنگان، 1366.
2 ـ كياني، يوسف: تاريخ هنر معماري ايران در دوره اسلامي، تهران، سمت، 1370.
3 ـ اسكارچيا، جيان روبرتو: تاريخ هنر ايران (جلد دهم)، ترجمه يعقوب آژند، تهران، فارابي، 1376.
4 ـ آربري، آرتور (گردآورنده): ميراث ايران، ترجمه: احمد بيرشك، بهاءالدين پازگاد و...، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1366.